X
تبلیغات
رایتل

رنج و مرگ،میوه ی آگاهی ست

کمی اقتصاد با دنیایی پر از نگرانی

چین و صنعت زدایی از ایران

اقتصاد ایران در حال حاضر با پدیده ای مواجه است که به استثنای ابتدای انقلاب و زمان جنگ درهیچ دوره از تاریخ معاصر با آن دست به گریبان نبوده است؛ پدیده ای که از آن با عنوان «صنعتزدایی » می توان یاد کرد. در اقتصاد ایران سهم بخش صنعت و معدن اعم از تولید، ارزش افزوده واشتغال همواره افزایش داشته است. رشد این بخش در دورانی که با رونق درآمدهای نفتی همراهمی شد به شکل بارزی خود را نشان می داده است. اما در دوره اخیر به رغم افزایش درآمدهای نفتیرشد بخش های مختلف صنعتی روند نزولی داشته است. در تبیین وقوع پدیده صنعت زدایی دراقتصاد ایران علاوه بر تاثیر سیاست های اقتصادی در چند سال گذشته، نباید از ورود چین به عنوانشریک تجاری  صنعتی بزرگ ایران غافل شد. درواقع ایده اصلی در این مطلب تمرکز بر نقش چیندر پدیده صنعت زدایی از اقتصاد ایران است. تبدیل شدن چین به شریک اصلی ایران در تجارتکالاهای صنعتی به اشکال مختلف منجر به صنعت زدایی در اقتصاد یران شده است، اما قبل از بحثدرباره این ایده باید منظور از صنعت زدایی و شواهد بروز آن در اقتصاد ایران را بیان کرد.

  • صنعت زدایی چیست؟
پدیده صنعت زدایی در اقتصاد را می توان با چند شاخص اندازه گیری کرد. کاهش واحدهای
تولیدی، کاهش شاغلان بخش صنعت و کاهش عمق صنعتی شدن سه شاخصی است که برای نشاندادن پدیده صنعت زدایی در یک اقتصاد به کار گرفته می شود. این سه شاخص در دوره 82 تا 86به اشکال مختلف خود را نشان داده است.

کاهش واحدهای تولیدی
در دوره 82 تا 86 اقتصاد ایران با کاهش واحدهای تولیدی رو به رو بوده است. در این دوره 771واحد صنعتی که بیش از 10 کارمند داشته از مدار تولید کشور حذف شده است. این تعداد وقتی باتعداد کل واحدهای تولیدی بالای 10 نفر که 16 هزار واحد است، سنجیده شود نسبت بسیار بالاییرا نشان می دهد. این در حالی است که اقتصاد ایران در گذشته هیچ گاه با کاهش تعداد بنگاه هایبزرگ رو به رو نبوده و روند تاسیس این واحدها افزایشی بوده است اما در دوره اخیر نه تنها این روندافزایشی نبوده بلکه از تعداد مطلق واحدهای تولید کاسته شده است.

کاهش تعداد شاغلان
این شاخص نیز علامت های مناسبی به اقتصاد ایران نمی دهد. ظرف چهارسال مورد بررسی تنها 20هزار شغل در واحدهای صنعتی ایجاد شده است، این آمار با توجه به تاسیس واحدهای پتروشیمیدرون خود نیازمند تفسیر است. با توجه به قیمت پایین انرژی نفت برای برخی واحدهای صنعتی،تاسیس واحدهای پتروشیمی در چند سال گذشته سرعت یافته است. تاسیس این واحدها نشان میدهد در این دوره میزان بیکاری در بخش صنعت به حدی بوده که تنها 20 هزار شغل جدید ایجادشده، بنابراین در بخش تعداد شاغلان نیز وضعیت برای اقتصاد ایران مناسب نیست.

کاهش عمق صنعتی شدن
این شاخص زمانی معنا می یابد که واحدهای تولیدی به جای تولید کالاهای تکنولوژی بر تنها بهمونتاژ کردن کالاهای صنعتی بپردازد. ظهور و توسعه چنین پدیده ای در یک اقتصاد به نوعی صنعتیزدایی ترجمه می شود. در سال های 82 تا 85 سهم آمار واردات مواد اولیه و کالاهای واسطه ای به کل واردات به 70 درصد افزایش پیدا کرده است. افزایشسهم مواد اولیه و کالاهای واسطه ای این پیام را دارد که صنعت ایران به جای تولید کالاهای صنعتی به مونتاژ کردنروی آورده است. به طور مثال در بخش صنعت موادغذاییرب گوجه فرنگی از خارج وارد و با بسته بندی ایران به بازار عرضه می شود. این روند زمانی وارد مرحله هشدارمی شود که نسبت واردات سرمایه به کل واردات نیزمحاسبه شود. آمارها حکایت از آن دارد که نسبت ارزشواردات سرمایه ای به کل واردات کشور از 355 به 20درصد کاهش پیدا کرده است.
با این تصویر باید گفت صاحبان سرمایه از سرمایه گذاریبرای تولید در دوره های آتی صرف نظر کرده اند. برایظهور این شرایط می توان عوامل مختلفی ذکر کرد اما درشرایط مورد بررسی نقش چین به عنوان یک عامل مهمقابل بررسی است.

  • چین و صنعت زدایی
تبدیل شدن چین به شریک تجاری  صنعتی ایران و اتخاذنکردن سیاست های بازرگانی مناسب برای مقابله با تهدیدچین شرایط را به مرحله هشدارآمیزی رسانده است. دردوره اخیر ایران به واسطه شوک نفتی با افزایش درآمدهاروبه رو بود اما این دوره با دوره های گذشته یک تفاوتبزرگ دارد. در تمامی شوک های نفتی ابتدای دهه 50 ،60 و 70 شرکای صنعتی ایران کشورهای اروپایی بودند.کیفیت و قیمت کشورهای اروپایی با نوع ایرانی آن چنان متفاوت بود که واردات کالاهای صنعتی اروپایی تهدیدیبرای صنایع ایران محسوب نمی شد. در شوک های نفتیگذشته آنچه رخ داد کشاورزی زدایی در اقتصاد ایران بودکه بازتاب آن مهاجرت روستاییان به شهرها بود. در شوک اخیر بخش صنعتی ایران آسیب جدی دید زیرا این بخش هیچ گاه با رقابتقیمتی رو به رو نبوده است. برای مثال کالاهای صنعتی مثل خودرو پراید باورود بنز آلمان دچار چالش نمی شود. واردات بنز برای این خودرو به دلیلآنکه با دو بازار متفاوت رو به رو است هیچ گاه تهدیدی به حساب نمی آید،اما اگر خودرویی در سطح پراید با قیمت پایین تر وارد شود این صنعت را بهنابودی می کشاند. گرچه چنین تجربه ای در حوزه خودرو هنوز رخ نداده اماصنعت مبل، نساجی، مواد خوراکی، کالاهای فلزی و ... با این تهدید دست بهگریبان هستند.ورود چین به مرحله صنعتی شدن با تورم بالا در اقتصاد ایران و تثبیت نرخ ارزهمراه بود، به همین دلیل این دو پدیده موجب کاهش قیمت واردات کالاهایچینی شدند. این دو پدیده به عنوان عوامل مخرب برای بخش صنعت عملمی کنند. با توجه به تمایل دولتمردان به افزایش مشارکت با چین این روندبه معنای نابودی بخش بیشتری از صنایع کشور است، زیرا روش های تجربهشده با تهدید چین در اقتصاد جهانی با شرایط ایران همخوانی ندارد. کشورهایغربی وقتی با تهدید چین رو به رو شدند فرایند تولید کالا را به این کشورانتقال دادند و در مقابل طراحی صنعتی را برای خود حفظ کردند. آنها از اینطریق تهدید چین را به یک فرصت تبدیل کردند. اما اقتصاد ایران به دلیلویژگی های صنعتی ای که دارد در این مرحله نمی تواند دست به چنین اقدامیبزند و باید طرح دیگری چاره کند. حل این مشکل نیازمند تصمیم گیری سریعاز سوی دولت است اما از تحرکات کنونی چنین انتظاری دور از ذهن به نظرمی رسد. چین با ورود کالاهای کم کیفیت ارزان قیمت بازار ایران را تسخیرکرده است.
براساس آمار گمرک ایران سهم کالاهای چینی از کل واردات در پایان سال88 و در مقایسه با سال 71 حدود 9 برابر و در برخی کالاها 17 برابر شدهاست. این افزایش به معنای آن است که چین تبدیل به شریک تجاری ایرانشده آن هم در شرایطی که صنعت ایران بامشکلات عدیده ای رو به رو است.در این شرایط پدیده صنعتی زدایی از اقتصاد ایران به شدت در حال رشداست. تعداد واحدهای صنعتی در حال کاهش و بالطبع بیکاری این بخش درحال افزایش است.
واحدهای تولیدی نیز به جای تولید رو به مونتاژ آورده اند. به نظر می رسددولت نیز التفاتی به این وضعیت ندارد زیرا در شرایطی که باید واردات کاهشو شرایط تورمی بهبود یابد، آمارها نشان از افزایش واردات دارند و شواهدحکایت از سیاست تورم زای هدفمند کردن یارانه ها. در این صورت بخشصنعت به حد بالایی تحت تاثیر این شرایط قرار خواهد گرفت و پدیده صنعتزدایی رشد خواهد کرد.

دکتر احمد میدری
تاریخ ارسال: چهارشنبه 22 تیر‌ماه سال 1390 ساعت 11:44 ق.ظ | نویسنده: سعید | چاپ مطلب 1 نظر